Kalendarium historyczne
Polish English French German

ozdobnik odznaka24 Pułk Ułanów im. Hetmana Stanisława Żółkiewskiego powstał z 214 Pułku Ułanów Armii Ochotniczej, powołanego do życia w okresie wojny polsko-bolszewickiej. 214 Pułk Ułanów formował się we Lwowie i Stanisławowie. Jego organizatorem i pierwszym dowódcą był płk Tadeusz Żółkiewski. Pułk brał udział w walkach 1920 roku na Zamojszczyźnie, na Wołyniu i na Litwie.

Pod koniec grudnia 1920 r., po zakończeniu działań wojennych, 214 Pułk Ułanów Armii Ochotniczej w uznaniu wartości bojowych został przemianowany na 24 Pułk Ułanów i stał się częścią regularnej armii.

koszary ulani4 kwietnia 1922 r. przybył do Kraśnika na stałe miejsce stacjonowania. 15 listopada 1932 r. dowództwo 24 Pułku Ułanów objął podpułkownik dypl. Kazimierz Juliusz Dworak. Pułk składał się w tym czasie z czterech szwadronów liniowych, szwadronu ckm, plutonu łączności, drużyny dowódcy, plutonu trębaczy i szwadronu zapasowego. Posiadał na stanie około 30 oficerów, 90 podoficerów zawodowych, 15 podoficerów nadterminowych, 250 ułanów starszego rocznika, 340 ułanów młodszego rocznika oraz 550 koni. Dysponował m.in. 12 sztukami ckm i 16 rkm. Taki skład został utrzymany do roku 1937.

Kazimierz Dworak kładł nacisk na wychowanie żołnierzy oraz zapewnienie odpowiednich warunków bytowych w koszarach, chcąc w ten sposób wpływać na podniesienie stanu wyszkolenia. W koszarach powstała sala gimnastyczna i świetlica pułkowa, stopniowo układano chodniki, brukowano drogi, teren koszar został ogrodzony. Wyremontowano budynek dowództwa pułku oraz kasyno oficerskie i podoficerskie, zbudowano kort tenisowy i place sportowe dla szwadronów. Wyremontowane zostały także stajnie.

W październiku 1938 r. 24 Pułk Ułanów brał udział w zajęciu Zaolzia. Powrót Pułku do stałego garnizonu w Kraśniku nastąpił 7 grudnia 1938 r. Dzień później odbyło się uroczyste powitanie żołnierzy przez kraśniczan i mieszkańców powiatu janowskiego. W programie uroczystości znalazły się: nabożeństwo, defilada i uroczysty obiad żołnierski, wręczenie dwóch ckmów i 20 masek przeciwgazazowych. Pułk otrzymał także honorowe obywatelstwo miasta.

armataW połowie marca 1939 r. Pułk zmobilizowano i przeniesiono do miejsca koncentracji w miejscowości Boguchwała pod Rzeszowem. W połowie sierpnia Pułk został przesunięty w rejon Krakowa, jako odwód armii “Kraków”. Nowe miejsce postoju w Skawinie osiągnął 15 sierpnia i tam pozostał do wybuchu wojny.

1 września 1939 r. Pułk w składzie 10. Bryg. Kaw. pod dowództwem płk. dypl. Stanisława Maczka przeszedł do rejonu Jordanów.  Od 1. do 18. września Pułk był stale w akcji, staczając cztery bitwy.

Na rozkaz Szefa Sztabu Głównego Pułk przekroczył granicę Węgier z bronią i sprzętem 19 września. Przebywając w Komarom, a następnie w Parkany, Pułk pozostał w całości wraz z oficerami, zachowując swoją strukturę. Następnie przedostał się do Francji, gdzie dołączyć miał do nowo powstających Wojsk Polskich.

Odbudowę pułku rozpoczęto w 1940 r. w Mondragon we Francji. Po porażce Francji, Pułk miał zostać ewakuowany do Szkocji. Z liczącego wówczas 910 ludzi 24 Pułku Ułanów, 54 zgłosiło chęć pozostania we Francji. Ewakuacja pozostałych odbyła się angielskim statkiem “Royal Scotsman”, który wpłynął do portu Liverpool 25 czerwca 1940 r. Do Szkocji, w okolice Glasgow, żołnierze wraz ze sprzętem zostali przewiezieni koleją. 29 czerwca Pułk przetransportowano w nowe miejsce, do Douglas w Lancashire. Ostateczną siedzibą jednostki stała się w 1944 r. miejscowość Bridlington.

W latach 1944–1945 Pułk uczestniczył w walkach na kontynencie:

• Francja: Cramesnil, Cauvicourt, La Croix, Chambois,

• Belgia: Tielt, Ruiselede, Zonderejgen,

• Holandia: Terover, Breda, Moerdijk,

• Niemcy: forsowanie kanału Koesten.

front

5 maja 1945 r. nastąpiło zakończenie szlaku bojowego w niemieckim porcie wojennym Wilhelmshaven. Po zakończeniu działań wojennych Pułk przyjął funkcję okupacyjną w brytyjskiej strefie na terenie Niemiec. Jednostkę rozwiązano i uroczyście pożegnano 7 maja 1947 r. w Hanowerze.

ozdobnik  Po rozwiązaniu Pułku w 1947 r. powstało Koło Koleżeńskie w Londynie, z zadaniem utrzymania więzi pomiędzy rozsianymi po świecie żołnierzami jednostki. Do Kraśnika trafiła znaczna część archiwum pułkowego (zdeponowanego wcześniej w Instytucie i Muzeum gen. Sikorskiego w Londynie); ewidencja pułkowa, liczne dokumenty, sztance i pieczątki, replika sztandaru polowego ufundowana przez byłych ułanów oraz indywidualnych ofiarodawców, oryginalne mapy sztabowe terenu Normandii. 

6 lipca 1995 r., w 75 rocznicę utworzenia Pułku otwarto w Kraśniku Muzeum 24 Pułku Ułanów. Muzeum w Kraśniku wraz z kołem pułkowym jest centrum integrującym byłych ułanów i sympatyków 24 Pułku i jest miejscem spotkań “Ułańskie wspomnienia” z udziałem weteranów. Od 1995 r. muzeum redaguje i wydaje biuletyn “Komunikat Koła 24 Pułku Ułanów”, przy dużej pomocy finansowej i merytorycznej Koła Londyńskiego. Współorganizuje również co roku Święto 24 Pułku Ułanów, obchodzone tradycyjnie na początku lipca.

tablica uscTo oczywiście nie jedyne pamiątki stacjonowania w Kraśniku ułanów. Budynki dawnych wojskowych koszar zachowały się do dziś, choć oczywiście zmieniły swoje przeznaczenie, wtapiając się stopniowo w miejski krajobraz. Dawna wartownia ułańska obecnie pełni funkcję reprezentacyjną – ma tam siedzibę Urząd Stanu Cywilnego, odbywają się tam również sesje Rady Miasta. Na frontowej ścianie budynku znajduje się pamiątkowa tablica ufundowana przez mieszkańców miasta i powiatu. Natomiast w budynkach koszar swoje miejsce znalazło centrum budowlano-remontowe, restauracja oraz kilka mniejszych firm. W latach 50. XX wieku na terenach, gdzie stacjonował w Kraśniku 24 Pułk Ułanów powstało osiedle mieszkaniowe, które zwyczajowo nosi nazwę “Koszary”. Współczesne wykorzystanie poułańskich budynków wpisuje się w popularny w Polsce trend adaptowania historycznych przestrzeni i przywracania ich na powrót mieszkańcom, choć już w zdecydowanie innym kontekście, formule i przeznaczeniu.

ozdobnik2

 

 

ozdobnik aktPoczątki Kraśnika sięgają XII wieku i wiążą się z rodem Kraśnickich, który według legendy uratował mieszkańców przed najazdem Tatarów w 1241 r. 26 lipca 1377 roku miasto Kraśnik wraz z okolicznymi wsiami zostało przekazane przez króla Ludwika Węgierskiego Iwanowi i Dymitrowi z Goraja. Stało się to w bełskim zamku, a nowi właściciele uzyskali możliwość lokacji miasta na prawie magdeburskim. Na początku XV wieku miasto stało się częścią majątku rodu Tęczyńskich, przeżywając rozkwit urbanistyczny i architektoniczny. Przykładem tego jest Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, którego budowę rozpoczęto pod koniec XV wieku.

W 1468 r. w Kraśniku, dzięki zakonowi kanoników regularnych sprowadzonych z klasztoru Bożego Ciała w Krakowie, utworzono największą bibliotekę i szkołę parafialną na Lubelszczyźnie. To właśnie tam powstało jedno z czołowych dzieł kultury polskiego renesansu, słynna na całym świecie – Tabulatura Jana z Lublina.   

Wiek XVI przyniósł Kraśnikowi szybki rozwój rzemiosła. W 1558 r. miasto znalazło się w rękach Olelkiewiczów-Słuckich. W 1584 r. Aleksander Słucki dał zgodę na zamieszkanie Żydów w mieście.

W 1604 r. Kraśnik przeszedł w posiadanie Zamoyskich i odtąd miasto identyfikuje się herbem Jelita. W latach 1758–1761 w miejscu zniszczonej drewnianej świątyni wzniesiono murowany budynek kościoła Ducha Świętego i szpital dla ubogich z fundacji ordynata Klemensa Zamoyskiego. Na terenie klasztoru Kanoników Regularnych w 1792 r. ukrywał się gen. Tadeusz Kościuszko ścigany przez Rosjan.

bitwaKraśnik jest miastem skąd pochodzą wybitni artysci i patrioci. Stąd wywodzą się utalentowany kompozytor i pianista Feliks Ostrowski (1802–1860) i aktor dramatyczny scen teatralnych Warszawy i Krakowa Józef Rychter (1820–1885) oraz żołnierz Legionów Polskich i komendant Polskiej Organizacji Wojskowej na Lubelszczyźnie Stefan Lelek-Sowa (1885–1940).

Kraśnik był areną walk I wojny światowej. W okolicach Kraśnika wojska austro-węgierskie 23–25 sierpnia 1914 r. zwyciężyły w wielkiej bitwie Rosjan. Dowódca zwycięskiej armii gen. Wiktor Dankl otrzymał za to honorowy tytuł hrabiego von Krasnik. Druga bitwa pod Kraśnikiem w 1915 r. doprowadziła do ostatecznego wyparcia Rosjan.

W 1922 r. miasto stało się siedzibą 24 Pułku Ułanów, którego żołnierze brali udział w kampanii wrześniowej, a potem w czasie II wojny światowej walczyli na licznych frontach Europy, m.in. pod dowództwem generała Stanisława Maczka, wyzwalając spod okupacji niemieckiej  Francję, Belgię i Holandię.

W 1937 r. Kraśnik wszedł w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) w związku z budową w Dąbrowie Bór fabryki amunicji, którą w 1975 r. przekształcono w Fabrykę Łożysk Tocznych. W 1954 r. powstaje oddzielne miasto – Kraśnik Fabryczny. W związku z tym nastąpiła tam szybka rozbudowa osiedli mieszkaniowych.

rynek ulaniRok 1959 przynosi jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń we współczesnej historii Kraśnika, znane w całym kraju jako Walka o Kościół. Ówczesne władze były wrogo nastawione wobec inicjatyw religijnych i nie wyrażały zgody na budowę kościoła w Kraśniku Fabrycznym, a mieszkańcy musieli jeździć na nabożeństwa do Urzędowa, Dzierzkowic czy Kraśnika Lubelskiego. Jednak msze święte odbywały się, ale w warunkach polowych, na leśnej polanie niedaleko Szkoły Podstawowej nr 5, gdzie ustawiony został drewniany krzyż. Z czasem miejsce to nabierało dla mieszkańców Kraśnika Fabrycznego coraz większego znaczenia, co bardzo nie podobało się komunistycznej władzy.

26 czerwca 1959 r. Milicja Obywatelska zabrała spod krzyża obraz, kilim i lichtarz. Krzyż ogrodzono i wywieszono informację o zakazie odprawiania nabożeństw. Wierni nie dali za wygraną i gromadzili się w coraz większej liczbie pod komisariatem, domagając się zwrotu relikwii. Napięcie szybko rosło. Ściągnięto posiłki milicyjne z Lublina i siłą rozpędzono protestujących. Użyto armatek wodnych, a milicjanci bili wiernych pałkami. Zatrzymano wielu uczestników zamieszek i osadzono w areszcie. W konsekwencji kilkaset osób zostało ukaranych grzywną, a komunistyczne władze jeszcze przez wiele lat nie wyrażały zgody na budowę kościoła w Kraśniku Fabrycznym.

W 1975 roku dochodzi do połączenia dwóch sąsiadujących miejscowości – Kraśnika Lubelskiego oraz Kraśnika Fabrycznego w jedno miasto – Kraśnik.

 

ozdobnik Kalendarium

1377 – pierwsza wzmianka o Kraśniku; król Ludwik Węgierski nadał królewskie miasto Kraśnik Iwanowi i Dymitrowi Gorajskim (nadanie prawa magdeburskiego);

1401 – po zmarłym Dymitrze, Kraśnik w spadku dostała wdowa Beata;
1403 – pierwsza wzmianka o kościele parafialnym pw. św. Pawła;
1405 – ślub Anny, córki Dymitra, i Andrzeja Tęczyńskiego, kasztelana wojnickiego; Kraśnik jako wiano Anny przeszedł do mężnego rodu Tęczyńskich (do 1563 roku);
1468 – Jan z Rabsztyna Tęczyński sprowadził kanoników regularnych; utworzono pierwszą szkołę w Kraśniku;
1499 – najazd Tatarów;
1531 – Jan Tęczyński ufundował drewniany kościół szpitalny pw. św. Ducha i szpital dla ubogich;
1564 – śmierć Jana Tęczyńskiego; Kraśnik przeszedł w ręce książąt Olelkiewiczów-Słuckich;
1590 – oddanie do użytku pierwszego wodociągu zaopatrującego miasto i zamek w wodę;
1593 – zniesienie przez księcia Aleksandra Słuckiego zakazu osiedlania się Żydów w mieście; wybudowanie pierwszej synagogi, domu rabina i domu kantora; Kraśnik na krótko przeszedł w ręce Radziwiłłów;
1604 – Zofia Słucka, żona Janusza Radziwiłła, podarowała obciążone długami dobra kraśnickie Janowi Zamoyskiemu; w rękach Zamoyskich Kraśnik pozostał do 1866 roku;
1628 – zaraza w mieście;
1648 – najazd Kozaków;
1657 – najazd Szwedów, którzy zniszczyli i zrabowali miasto;
1746 – wielki pożar w mieście;
1796 – po III rozbiorze Polski Kraśnik znalazł się w zaborze austriackim;
1809 – ziemia lubelska i Kraśnik zostały włączone do Księstwa Warszawskiego;
1810 – Kraśnik został siedzibą powiatu;
1816 – Kraśnik wszedł w skład obwodu zamojskiego z siedzibą w Janowie Lubelskim;
1863 – powstanie styczniowe, atak mieszkańców (wspólnie z powstańcami) na koszary rosyjskie, w odwecie za to władze carskie zlikwidowały zakon kanoników regularnych;
1878 – w ramach restrykcji carskich za udział w powstaniu styczniowym Kraśnik utracił prawa miejskie;
1907 – w Kraśniku została utworzona ochotnicza straż pożarna;
1914 – krwawe walki armii rosyjskiej i austriackiej; powstaje pierwsza cegielnia, działająca do dnia dzisiejszego;
19 lipca 1915 – po przegranej bitwie z Austriakami Rosjanie ostatecznie, po przeszło stu latach, opuścili Kraśnik;
1915 – miasto otrzymało połączenie kolejowe z Lublinem i Rozwadowem;
1917 – ukonstytuowała się pierwsza Miejska Rada Narodowa; zainstalowano oświetlenie elektryczne ulic;
1918 – utworzono gimnazjum w Kraśniku;
3 listopada 1918 – Kraśnik ponownie otrzymał prawa miejskie;
1922 – w mieście stacjonuje na stałe 24 Pułk Ułanów;
1936 – Kraśnik miał 43,1 km² powierzchni i 12 923 mieszkańców;
1937 – Kraśnik włączono do Centralnego Okręgu Przemysłowego;
15 września 1939 – Kraśnik został zajęty przez wojska niemieckie; obok osiedla fabrycznego hitlerowcy utworzyli obóz koncentracyjny, będący oddziałem obozu na Majdanku; zginęło tam około 8 tys. więźniów, głównie pochodzenia żydowskiego;
1939–1945 – Kraśnik był ważnym ośrodkiem ruchu oporu; w mieście i okolicy działały oddziały partyzanckie AK, AL, GL i NSZ;
28 lipca 1944 – koniec okupacji niemieckiej;
1948 – na bazie Fabryki Amunicji Dąbrowa-Bór utworzono Kraśnicką Fabrykę Wyrobów Metalowych (obecna Fabryka Łożysk Tocznych – Kraśnik S.A.); rozbudowano osiedle robotnicze, nadając mu nazwę Kraśnik Fabryczny;
1950 – utworzono Zasadniczą Szkołę Metalową i Technikum Mechaniczne nr 1;
1953 – uruchomiono szpital w dzielnicy fabrycznej;
1 stycznia 1954 – Kraśnik Fabryczny otrzymał prawa miejskie;
1954 – powstało Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Reja w Kraśniku Fabrycznym;
1958 – rozpoczęto budowę dzielnicy mieszkaniowej Koszary;
1960 – zorganizowano Zasadniczą Szkołę Zawodową;
1969 – przekazano do użytku szpital powiatowy;
1 października 1975 – Kraśnik i Kraśnik Fabryczny połączono w jedno miasto.

ozdobnik2

 

ozdobnik Kraśnik, dzięki swemu korzystnemu położeniu przy szlaku handlowym łączącym Kraków z Kijowem, rozwijał się jako osada targowa. W 1377 r., wskutek  starań  podskarbiego wielkiego koronnego Dymitra z Goraja, wieś otrzymała prawa miejskie magdeburskie z rąk króla Ludwika Węgierskiego. Przyczyniło się to do ożywienia handlu, a co za tym idzie również migracji ludności. W 1405 r., na skutek koligacji małżeńskich, Kraśnik przeszedł w ręce rodziny Tęczyńskich, którzy rozpoczęli jego rozbudowę i przyspieszyli rozwój ekonomiczny. Do Kraśnika przybywali kupcy z odległych stron Polski. Coraz częściej wśród kupców  przewijających się przez Kraśnik byli Żydzi. Pierwsze wzmianki o pojedynczych Żydach pochodzą z lat 30 – tych XVI wieku. Wówczas to, w 1531 roku, dwaj Żydzi kraśniccy Mojżesz i Salomon utrzymywali kontakty handlowe z Gdańskiem, a  kolejne źródła z końca XVI wieku informują o Żydach z Kraśnika, którzy przewozili przez lubelską komorę celną wosk i jedwab. Kraśnik, podobnie jak ponad dwadzieścia innych miast z tego okresu, posiadał przywilej De non tolerandis Judaeis, który zakazywał Żydom osiedlania się w mieście. Nie był on jednak  zbyt rygorystycznie przestrzegany. Nie wiadomo, czy Żydzi pomimo zakazu mieszkali w samym mieście, czy na jego przedmieściach.

synagogaW latach 90 – tych XVI w. księgi miejskie mówią już o dwudziestu kilku rodzinach żydowskich mieszkających w naszym mieście. Z lat 1556, 1560 i 1573 pochodzą wzmianki o Żydach z Kraśnika, utrzymujących się z arendy młynów i stawów rybnych. W rękach żydowskich rodzin znajdowały się również browary i słodownie. W 1584 r., właściciel miasta książę Aleksander Słucki nadał Żydom przywilej zamieszkiwania w Kraśniku, oficjalnie znosząc tym samym wcześniejszy De non tolerandis Judaeis. Żydzi otrzymali też przywilej swobodnego handlu wszelkimi towarami, prawo produkcji i sprzedaży alkoholu, mogli posiadać domy i kramy przy rynku. Pod koniec  XVI w. do miasta napływać zaczęli m.in. Żydzi z Zaklikowa, Urzędowa, Modliborzyc. Dzielnica żydowska rozwijała się w okolicach rynku, przy ówczesnych ulicach Lubelskiej i Żydowskiej oraz przy murach miejskich. W XVII wieku liczba rodzin żydowskich stale wzrasta. Według lustracji z 1631 roku Kraśnik zamieszkiwało 50 rodzin żydowskich, co stanowiło 11% wszystkich mieszkańców Kraśnika. Była to ludność bardzo aktywna pod względem religijnym, gospodarczym i politycznym. Miejscowa gmina żydowska miała prawo wysłania jednego z trzech przedstawicieli ziemi lubelskiej do Sejmu Czterech Ziem. Był to rodzaj żydowskiego parlamentu obradującego w Lublinie w latach 1580 – 1764. Skupiał ok. 70 przedstawicieli kahałów, którzy zajmowali się m.in. sprawą dystrybucji i egzekucji pogłównego dla poszczególnych gmin oraz wewnętrznymi sprawami wspólnoty. Proces gwałtownego rozwoju gminy żydowskiej w Kraśniku zostaje gwałtownie zahamowany  w II połowie XVII wieku, na  skutek najazdów kozackich oraz potopu szwedzkiego. Pomimo gospodarczego upadku miasta, gmina żydowska odrodziła się. Na przełomie XVII i XVIII w., Żydzi zmonopolizowali handel bydłem, zbożem, artykułami spożywczymi i kolonialnymi, a także niektóre gałęzie rzemiosła. Ważnym źródłem ich dochodów był wyszynk alkoholu. W 1740 r. otrzymali przywilej umożliwiający nieograniczone osiedlanie się i prowadzenie działalności gospodarczej na terenie miasta. Pod koniec XVIII wieku większość murowanych domów w mieście była własnością rodzin żydowskich. Zdominowali również  handel piwem, winem, śledziami, tekstyliami i drewnem. O coraz większej ich pozycji świadczy fakt czynnego udziału Żydów w życiu politycznym miasta; uczestniczyli m.in. w wyborach do kraśnickiego magistratu.

zabudowaniaW XVIII w. Żydzi stanowili w Kraśniku już 50% społeczności miasta, zaś w 1787 r. aż  66 %. W okresie tym społeczność żydowska odgrywała coraz większą rolę w życiu miasta. Świadczy o tym relacja Ordynata Michała Zamoyskiego, który pisze w 1744 r. do magistratu Kraśnika, że Pinkwasowie – Żydzi budują dla intraty mojej i ozdoby miasta daleko kosztownej. W I połowie XVIII w. ratusz był w arendzie u Żyda Berka, a w 1731 odkupił go Hercek Eliaszowicz.

Upadek I Rzeczypospolitej wpłynął niekorzystnie na  sytuację Żydów. Zaborca wydał szereg zarządzeń, które ograniczały swobody wyznaniowe społeczności żydowskiej. Według źródeł w 1827 roku Kraśnik liczył 3530 mieszkańców, w tym 1961 Żydów. Jest to wyraźny spadek w porównaniu z 1787 roku, kiedy to w mieście było 2416 osób pochodzenia żydowskiego. Mimo tego w latach 1823 – 1857 wzniesiona zostaje druga, mniejsza bóżnica. W 1860 istniał szpital żydowski oraz cmentarz, ogród i łaźnia rytualna (mykwa) należące do gminy. W 1875 roku przeprowadzony został remont zniszczonej w pożarze w 1861 r. synagogi. Następne lata XIX wieku przynoszą stopniowy wzrost liczby ludności wyznania mojżeszowego. W roku 1886 w Kraśniku odnotowano 2828 Żydów, co stanowiło 55,9 % ludności miasta, a w 1898 roku 3364 przedstawicieli wyznania mojżeszowego, co stanowiło wówczas 53,7 % ogółu mieszkańców Kraśnika. Liczba ludności żydowskiej na początku XX wieku stopniowo wzrasta: w 1901 r. – 3440 (54,6 %), 1904 r. – 3550 (54,6%), 1910 r. – 3864 ( 54,1%). W XIX w. Kraśnik stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Swoje sztible, czyli małe domy modlitewne chasydów, mieli tu zwolennicy cadyka z Góry Kalwarii, cadyków z lubelskiego rodu Eigerów, cadyków z Modrzyc, Turzyska, Rozwadowa. Pod koniec stulecia Żydzi byli właścicielami kilku zakładów przemysłowych, m.in.: młyna wodnego, wiatraka i cegielni. Na początku XX w. ważnym źródłem dochodów części żydowskich mieszkańców Kraśnika była budowa linii kolejowej i garnizonu.

obozPo odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku ziemie, które weszły w jej skład stanowiły, jak pisał znany geograf Wacław Nałkowski Otwarte wrota z Europy Zachodniej do Wschodniej. Przez te wrota w ciągu wieków przybywali osadnicy z różnych części Europy i świata. W rezultacie tereny II RP tworzyły istną mozaikę narodowościową i religijną. Jedną z dominujących mniejszości religijnych województwa lubelskiego i Kraśnika byli nadal Żydzi. W wyniku  strat poniesionych w I wojnie światowej, na skutek działań wojennych, czy emigracji zarobkowej kraśnicka gmina żydowska znacznie zubożała.

W początkach II RP Żydzi stanowili drugą, po Polakach narodowość, by w latach 30 – tych ponownie zdominować mieszkańców Kraśnika.. Nie są niestety znane dane dotyczące liczby mieszkańców Kraśnika pochodzenia żydowskiego z roku 1921. Wiadomo, że Kraśnik liczył wówczas 8289 mieszkańców. W skali całego powiatu janowskiego do wyznania mojżeszowego przyznawało się 13407 jego mieszkańców, co stanowiło 10,1 % wszystkich mieszkańców. Z pewnością duża ich część mieszkała w Kraśniku. Pod zarządem gminy znajdowała się synagoga zwana Wielką, bejt ha-midrasz gminny, przytułek dla starców, szkoła typu Talmud-Tora, mykwa i trzy cmentarze. W 1926 r. spłonęła mykwa, której odbudowa, ze względu na trudną sytuację finansową gminy, została przeprowadzona dopiero w 1936 r. Funkcjonowało co najmniej 17 prywatnych bejt ha-midraszy, liczne chedery i instytucje prowadzące działalność kulturalno-oświatową, m.in. utworzona w 1924 r. Biblioteka Żydowska im. I. L. Pereca.

ozdobnik Od pierwszych dni okupacji hitlerowskiej Żydzi byli szczególnie narażeni na okrutne bestialstwo i eksterminację. Jesienią 1939 r. do Kraśnika przewieziono ok. 800 żydowskich przesiedleńców, m.in. z Łodzi i Krakowa. Część z nich została wysłana do obozów pracy w Białej Podlaskiej, Chełmie i Radomiu. W listopadzie 1939 roku w mieście powołano dwunastoosobowy Judenrat, na czele z pochodzącym z Wilna lekarzem Josefem Szapiro.

gettoJuż w listopadzie 1939 roku Żydzi kraśniccy stają się pierwszymi ofiarami egzekucji. W jej wyniku zamordowanych zostaje 26 Żydów. W sierpniu 1940 r. powstało w Kraśniku getto, ograniczone ulicami: Bóżniczą, Szkolną i Ogrodową Od 1940 r., przy ul. Lubelskiej, na terenie tzw. Benzynówki, funkcjonował obóz pracy dla kilkuset Żydów z Kraśnika i okolic, zatrudnianych przymusowo przy wykopach i montowaniu zbiorników na benzynę. W lutym 1942 r. kraśnickie getto liczyło ponad 6000 osób. Wówczas  stopniowo przystępowano do jego likwidacji. Pod koniec 1942 r. było tam już tylko 2671 osób. Transporty kierowane były przez Budzyń  do obozów na Majdanek oraz  Bełżca. Część z nich (głównie krawcy, szewcy, stolarze) pracowali dla potrzeb Niemców w stworzonym na terenie getta obozie pracy Synagoga. Został on zlikwidowany w marcu 1944 r. O wiele większym obozem pracy był obóz w Budzyniu, gdzie od 1942 r. zwożono tu Żydów niemal z całej Europy. W kwietniu 1944 r. część Żydów z Budzynia przewieziono do obozu na Majdanku, zaś 22 lipca 1944 r., po likwidacji obozu, wszyscy przebywający w nim więźniowie zostali przewiezieni do obozów w Płaszowie i Mauthausen. Warunki egzystencji więźniów były takie jak w podobnych miejscach na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Łączył je również ten sam cel – rozwiązanie tzw. kwestii żydowskiej. Cel ten został niemal zrealizowany. Z kilkutysięcznej społeczności żydowskiej Kraśnika została tylko nieliczna grupa – około 300 Żydów. W 1947 r. większość z nich opuściła Kraśnik. Kilka rodzin żydowskich mieszkało w Kraśniku jeszcze do 1968 r.

ozdobnik2

ozdobnik oboz budzynNa początku 1942 r. Niemcy zorganizowali w Budzyniu obóz, który przez długi czas był filią obozu koncentracyjnego na Majdanku.Przebywających w nim więźniów skazywano na śmierć, stosując różne metody eksterminacji: rozstrzeliwanie, wieszanie, kamienowanie, zabijanie kijami, palenie i grzebanie żywcem. Prawdopodobnie na lewo od bloku Nr 1 znajdował się głęboki dół o długości 10 metrów, podobnej szerokości i pięciometrowej głębokości, w którym stale rozstrzeliwano więźniów. Nad dołem znajdował się napis: "Każdemu za swoje". Obóz znajdował się na terenie obecnej dzielnicy fabrycznej przy szosie Kraśnik-Urzędów, oddzielony od osiedla Dąbrowa-Bór wąskim pasem leśnym. Zlokalizowany był między dzisiejszymi ulicami: Mickiewicza, Cichą i Popiełuszki. Na powierzchni 2,68 ha znajdowało się 8 drewnianych baraków. Teren obozu otoczony był drutem kolczastym pod wysokim napięciem.

bigbudzynPierwszy transport przywiezionych do niego w roku 1942 Żydów liczył ok. 1000 osób. W późniejszym okresie przebywało w nim od 2000 do 4000 tysięcy osób. W obozie przebywali Żydzi z Kraśnika, Bełżyc, Janowa Lubelskiego, Mińska, Mohylowa, Smoleńska oraz Żydzi z Wiednia i Słowacji. Po upadku powstania w getcie warszawskim, w 1943 r. hitlerowcy przywieźli do Budzynia ponad 1 tys. Żydów warszawskich. 22 października 1943 roku podjęto decyzję o przekształceniu budzyńskiego obozu w samodzielny obóz koncentracyjny (Konzentrationslager). Realizacja tej decyzji przeciągnęła się w czasie i dopiero 15 lutego 1944 r. obóz przeszedł pod nadzór Urzędu Administracji Gospodarczej SS w Lublinie. Więźniowie zostali wówczas ubrani w niebieskie „pasiaki". Więźniów obozu zatrudniano w zakładach Heinkla, a także przy pracach, które szybko niszczyły ich zdrowie, m.in. przy kopaniu rowów kanalizacyjnych i karczowaniu lasu. Praca trwała kilkanaście godzin na dobę. Pożywienie więźniów stanowiła zupa ze zgniłej brukwi, kilkanaście gramów chleba i napój sporządzony z kawy zbożowej.

Obóz został zlikwidowany 22 VII 1944 r., a przebywający w nim więźniowie zostali wywiezieni do obozu w Płaszowie k. Krakowa oraz obozu w Mauthausen. Źródła podają, że w Budzyniu zginęło około tysiąca Żydów. Liczba ta nie obejmuje osób, które zostały wysłane do obozu na Majdanku.

Przy drodze Kraśnik – Urzędów znajduje się tablica pamiątkowa ku czci pomordowanych w Budzyniu. Została ona ufundowana  przez kraśnickich harcerzy.

ozdobnik2

 

UWAGA! Ten serwis używa cookies i podobnych technologii.

Brak zmiany ustawienia przeglądarki oznacza zgodę na to. Czytaj więcej…

Zrozumiałem